Yapay Zeka ve Devlet Egemenliğinin İcrası: Bağımlılık, Denetim ve Meşruiyet
Abstract
Bu makale, yapay zekanın (YZ) devlet egemenliğini ortadan kaldırmadığını, ancak belirli kurumsal koşullarda kamu kurumlarının kendi hukuki yetkilerini bağımsız ve denetlenebilir biçimde kullanmasını güçleştirebildiğini savunmaktadır. Çalışma, YZ’nin güvenlik ve ekonomik altyapı alanlarında egemenliğin icrasını hangi mekanizmalar üzerinden etkilediğini incelemektedir. İç yönetişim boyutunda ise idari hesap verebilirlik ile kamusal bilginin doğrulanabilirliği, egemenliğin icrasının meşruiyet koşulları olarak ele alınmaktadır. Çalışmada eleştirel literatür incelemesine dayalı kavramsal analiz uygulanmıştır. Hakemli çalışmalar, temel kuramsal eserler ve resmi belgeler araştırma sorusuyla doğrudan ilişkileri gözetilerek seçilmiştir. Gazetecilik kaynaklarından yalnızca güncel örneklerin bağlamını açıklamak amacıyla yararlanılmıştır. Metinler, etkilenen yetki alanı, YZ ile ilişkili teknik özellikler, bağımlılık ilişkileri, kamu kurumlarının denetim imkanları ve kaynakların kanıt niteliği bakımından karşılaştırılmıştır. Bulgular, güvenlik alanında teknik özerkliğin siyasi otorite anlamına gelmediğini, ancak sorumluluğun karar zincirinin farklı aşamalarına yayılabildiğini göstermektedir. Ekonomik alanda gelişmiş çiplere, bulut hizmetlerine, hesaplama altyapısına ve temel modellere erişimin az sayıda sağlayıcıya bağlı olması, devletlerin kural koyma ve uygulama imkanlarını sınırlayabilmektedir. Algoritmik idarede karar ölçütlerinin açıklanamaması idari hesap verebilirliği zayıflatmaktadır. Sentetik içeriklerin geniş ölçekte yayılması ise kamusal bilginin doğrulanabilirliğini zorlaştırabilmektedir. İnsan denetimi, bağımsız inceleme, kararların yeniden değerlendirilmesini sağlayan etkili itiraz yolları ve tedarikçi çeşitliliği korunduğunda, YZ devlet kapasitesini güçlendirebilmektedir. Makale, literatürde ayrı yürütülen tartışmaları ortak bir kavramsal çerçevede birleştirmekte ve bağlayıcı karar yetkisi ile bu yetkinin meşru kullanım koşulları arasındaki ayrımı açıklığa kavuşturmaktadır.